Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch Wierder a Wieder

Am Lëtzebuergesche gëtt et eng Rei Wierder, an deenen een en "r" héiert, mee net schreift. D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch erkläert firwat.

Simon Larosche / Caroline Döhmer / cz

Caroline Döhmer
D'Linguistin Caroline Döhmer

Simon Larosche: Haut stells de eis eppes aus der Orthografie vir an net aus der Grammaire. Wat ass lass?

Caroline Döhmer: Am November gëtt déi aktualiséiert Orthografie vum Lëtzebuergesche virgestallt an dofir hunn ech mir geduecht, datt mer d'Leit mol bëssi an eng Schreifweis-Stëmmung bréngen. Et geet dono awer nees méi mat grammatesche Phenomeener weider. Versprach!

Et geet haut ëm en "r", deen ee schreift, mee net héiert. Wat ass genee domat gemengt?

Ech schwätzen Iech elo mol eng Rei Wuertkoppelen, wou dat éischt Wuert mat engem "r" geschriwwe gëtt an dat zweet net:

Wierder / Wieder, Muert / Mued, Wuert / Wued, spuert / Spuet.

S: Also ech hunn do kaum en Ënnerscheed héieren.

Dee gëtt och quasi just am Schrëftleche gemaach. Ech kéint en natierlech och elo extrem artikuléieren: WieRder, MueRt, WueRt, spueRt. Dat ass dann awer keng "natierlech" Aussprooch méi. Obwuel et effektiv grad eeler Spriecher gëtt, wou een deen "r" nach méi däitlech kann héieren.

S: A firwat schreiwe mer deen "r" dann?

Mir orientéieren eis do um Däitschen. Also mer kucken eis dat däitscht Parallelwuert un an do gesi mer dann, ob een en "r" misst schreiwen oder net. Ech kommen elo nees op meng Wuertkoppele vun elo éinescht zeréck an erklären dëse Prinzip:

Wierder = Wörter, Wieder = Wetter.

Wann ech also am Däitschen en <r> fannen, da schreiwen ech deen och am Lëtzebuergeschen.

Muert = Möhre, Mued = Made.

Wuert = Wort, Wued = Wade.

Bei der leschter Koppel kéint een den "r" nach aus dem Lëtzebuergeschen hierleeden: Spuet = Spaten, spuert = spart. Hei geet d'Erklärung awer och iwwer d'Verb "spueren", wou een den "r" dann am Lëtzebuergeschen däitlech héiert. An deene meeschte Fäll geet et awer just iwwer d'Däitscht.

S: Dat ass jo da guer net esou komplizéiert, wann een Däitsch kann.

Jein. Et kënnt dann awer och zu Feeler, well d'Leit den "r" op eemol op Plaze schreiwen, wou en am Fong net dierft stoen. Ech nennen dee Phenomeen gären "Geeschter-R".

S: Firwat Geeschter-R?

Ma well deen "r" op Plaze ronderëmgeeschtert, wou en eigentlech näischt verluer huet.

S: Häss de do e Beispill?

Do ginn et da Leit, déi schreiwen "ierch" bei "ech soen iech Merci". Dat ass dann d'selwecht geschriwwe wéi bei "Kierch". Oder se schreiwen "stierchen", als Analogie zu "stierwen". Well d'Leit deen "r" eben net héieren an dann onsécher sinn, ob e kënnt oder net. Wa mer éierlech sinn, wësse vill Leit jo och net, datt d'Reegel hei iwwer dat däitscht Parallelwuert geet.

Wou Onsécherheete sinn, entstinn da meeschtens och Feeler. Mee de Prinzip vum "r", deen ee schwätzt an net héiert, ass effektiv net ganz komplizéiert, wann ee wéi gesot Däitsch kann. Soss muss ee sech einfach verhalen, wou den "r" kënnt a wou net (wat dann awer nees méi komplizéiert ass).

S: Jo, et ka jo och net all Mënsch Däitsch, grad déi Leit, déi versichen, Lëtzebuergesch ze léieren.

Am Prinzip muss een dräi Sprooche kënnen, fir richteg kënne Lëtzebuergesch ze schreiwen: Däitsch, Franséisch a Lëtzebuergesch. A mëttlerweil vläicht och nach e bëssen Englesch!

Méi zum Thema

Caroline Döhmer
Lëtzebuerger Sprooch

Firwat hu mer dacks zwou Forme fir Artikelen a Pronomen? D'Linguistin Caroline Döhmer erkläert den Hannergrond vu staarken a schwaachen, respektiv vollen a reduzéierte Pronomen an Artikelen.

Lëtzebuergesch Orthographie
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch analyséiert dës Kéier den "dass" an den "datt". Firwat ginn et zwou Formen a wat sinn hir extra Funktiounen am Lëtzebuergeschen?

Lëtzebuergesch Orthographie
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Thema ass haut: Sätz, déi mat "wou" ufänken: "dee Film, wou ech gesinn hunn". Wat ass dat fir Relativsätz, a wisou si se problematesch? D'Caroline Döhmer vum Lëtzebuerger Online Dictionnaire kläert op.

Dictionnaire
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

Thema ass haut: deen ominéisen s bei engem Saz wéi "ob s de gees" oder "wann s de wëlls". Wat ass deen s a wou kënnt en hier? Mir froe bei der Caroline Döhmer vum Lëtzebuerger Online Dictionnaire no.

Hatt oder si
Lëtzebuerger Sprooch

"Dem Paul Schmit säi Buch" ass kloer, mee ass et "Dem Nadine Schmit säi Buch" oder "Der Nadine Schmit hiert Buch"? Mir froen d'Linguistin Caroline Döhmer vum Lëtzebuerger Online Dictionnaire.

Programm

Net verpassen

  • Am Gespréich: Marc Angel a Samuel Hamen

    Marc Angel, Samuel Hamen

    Zwou Generatioune vu Kënschtler hu sech zesummegedoen, fir eng originell hybrid Form ze schafen.

    Mir ënnerhalen eis mam Zeechner a Schrëftsteller an der Woch vum 23.11. méindes bis freides um 12:40 a sonndes um 10:10

Dossieren

  • CinEast-Festival 2020

    De CinEast-Festival weist eng Selektioun vu mëttel- an osteuropäesche Filmer. Déi 13. Editioun ass wéinst der Covid-Pandemie eng hybrid: d'Filmer gi souwuel um groussen Ecran wéi och online gewisen.

  • AutorInne-Lies

    D'Publikatioun PM 19 10 huet d'Valerija Berdi inspiréiert fir déi akustesch Athmospär fir d'Buch ze liwweren. Hatt huet sech dofir op de Wee gemaacht an eng ganz Rei Andréck bei Autorinnen an Auteuren doheem akustesch agefaangen.

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen