Lëtzebuerger Sprooch du oder de, hien oder en, deen an den

Firwat hu mer dacks zwou Forme fir Artikelen a Pronomen? D'Linguistin Caroline Döhmer erkläert den Hannergrond vu staarken a schwaachen, respektiv vollen a reduzéierte Pronomen an Artikelen an eiser Mammesprooch.

Simon Larosche / Caroline Döhmer / cbi

Caroline Döhmer
D'Caroline Döhmer ass Linguistin a schafft beim Lëtzebuerger Online Dictionnaire

Mir hate scho rieds vum "hatt" a "si" an och vum "du" respektiv "de" an haut geet et nees ëm Pronomen. Wat ass hei d'Kuriositéit?

Ech wéilt haut gär erklären, firwat mer am Prinzip zwou verschidde Formen hunn, also firwat et heiansdo "du" oder "de" ass, "si" oder "se".

Gëtt et dann do e System? An hu mir dat bei all de Pronomen?

Ech fänken als éischt emol bei der Notioun vum Pronomen un. Ech wéilt mech fir dës Episod gär op d'Personalpronome konzentréieren. Dat sinn déi heiten: ech, du, hien/hatt/si, mir, dir, si. Déi kennt ee jo nach aus deene wonnerschéinen Tabellen aus der Schoul.

Jo, effektiv.

Déi Formen, déi ech elo genannt hunn, entspriechen dem Nominativ. Lo hu mer fir d'Pronomen awer och nach Akkusativ an Dativ.

Lo gëtt et nees méi komplizéiert!

De Kasus kann ee liicht an engem Saz weisen. Ech huelen elo mol de Pronom "hien": Nominativ: Hien ass midd. Akkusativ: Ech froen hien. Dativ: Ech hëllefen him. An dëse Fäll kann ech elo dräi Mol och déi sou genannte schwaach Form "en" resp. "em" huelen: En ass midd. Ech froen en. Ech hëllefen em.

Firwat heescht déi Form "schwaach"?

Dat ass eng Bezeechnung aus der traditioneller Grammatikschreiwung. Do ass dann d'Oppositioun staark/schwaach. Et gëtt awer net just d'Terminologie staark/schwaach. An de Léierbicher iwwer d'Lëtzebuergescht fënnt een och "voll/reduzéiert", "akzentuéiert/netakzentuéiert" oder ganz neutral "éischt Form/zweet Form".

A wat mécht déi Formen elo anescht? Ausser datt se anescht kléngen?

Als éischt weist net all Pronomen eng staark an eng schwaach Form. Mir hu beispillsweis den "ech, mech, dech", déi quasi net méi geschwächt kënne ginn an och bestëmmte Forme vum Pluriel, wou et just eng Variant gëtt: eis, iech.

Bei deenen anere Formen hu mir meeschtens eng staark Form mat engem volle Vokal: du, mir, hien, hatt, si, hir, dir. Dës staark Forme charakteriséieren sech doduerch, datt se am Saz kënne besonnesch ervirgehuewe ginn: Waars DU an engem Horrorfilm? HIE géif ech net froen. HATT ass besonnesch gutt doranner. Hei erlaabt déi staark Form e Kontrast opzebauen: HATT ass besonnesch gutt, an HIEN éischter net.

Da ginn et och Fäll, wou een déi staark Pronomen net däerf huelen, well se semantesch ageschränkt sinn.

Wat heescht dat genee?

Net all Form vum "hien, hatt, si" dierf op all Saach referéieren. Den "hatt" ass just fir Persounen oder Déiere mat engem weibleche Virnumm, den "hien" am Prinzip just fir Persounen, Déieren a Planzen an de "si" geet prinzipiell fir alles.

Häss de do e Beispill? Dat kléngt ganz schéin abstrakt!

Also fir den "hatt" kann ech soen: d'Nadine: hatt kann dat gutt. Mee net d'Buch: hatt war wierklech gutt, obwuel béides Neutrum ass. Beim "hien" kann ech soen: de Pol oder de Wollef: Hie war gëschter an der Zeitung. Wat dann net méi geet ass: den Text: Hie muss nach iwwerschafft ginn. Anescht ass dat beim "si". Hei gi Persounen, Géigestänn oder souguer Abstrakta: d'Madamm Schmit: si kënnt méi spéit. D'Preface: si muss iwwerschafft ginn. D'Zuel 12: Si ass duerch 4 deelbar.

An déi schwaach Forme kann een da fir alles huelen?

Vun der Bedeitung hier Jo. Déi schwaach Forme vun der 3. Persoun "en, et, se" kënnen op alles verweisen. Et ass awer esou, datt déi schwaach Formen net op all Plaz am Saz stoe kënnen a se kënnen och net am Saz ervirgehuewe ginn. Dat gëllt dann net just fir d'Forme vun der 3. Persoun, mee fir se alleguer, also och den "mer, de, der". Ech ka beispillsweis net soen: Mer ass dat egal! Ech muss da soen: Mir ass dat egal. Oder: De bass spéit drun! Do muss et heeschen: Du bass spéit drun.

Du has elo éinescht gesot, datt ech natierlech net "hatt" soe kann, wann ech vun engem Buch schwätzen. Mee wat huelen ech dann do, wann ech dat betoune wëll?

Dat ass eng gutt Fro, an hei si mer séier fäerdeg mat de sächleche Pronome vun der 3. Persoun. Wann ech vun engem Buch schwätzen a soe wëll, datt et mer besonnesch gefall huet (mat extra Betounung um Pronomen), dierf ech weeder den "hatt" benotzen, well dee just fir Persounen ass, nach den "et" oder den "t", well déi net kënne betount ginn.

An dann?

Da muss ech op e staarken Artikel zeréckgräifen, deen een och als Pronomeka benotzen: D'Buch: Dat huet mer besonnesch gutt gefall!

Déi ganz Staark-schwaach-Oppositioun gëllt am Prinzip och fir Artikelen an aner Pronomen (a Pronominaladverben): een oder en, déi oder d', däers oder es, doduerch an derduerch. Mee dat erzielen ech dann an enger anerer Episod.

Méi zum Thema

Lëtzebuergesch Orthographie
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch analyséiert dës Kéier den "dass" an den "datt". Firwat ginn et zwou Formen a wat sinn hir extra Funktiounen am Lëtzebuergeschen?

Lëtzebuergesch Orthographie
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Thema ass haut: Sätz, déi mat "wou" ufänken: "dee Film, wou ech gesinn hunn". Wat ass dat fir Relativsätz, a wisou si se problematesch? D'Caroline Döhmer vum Lëtzebuerger Online Dictionnaire kläert op.

Dictionnaire
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

Thema ass haut: deen ominéisen s bei engem Saz wéi "ob s de gees" oder "wann s de wëlls". Wat ass deen s a wou kënnt en hier? Mir froe bei der Caroline Döhmer vum Lëtzebuerger Online Dictionnaire no.

Hatt oder si
Lëtzebuerger Sprooch

"Dem Paul Schmit säi Buch" ass kloer, mee ass et "Dem Nadine Schmit säi Buch" oder "Der Nadine Schmit hiert Buch"? Mir froen d'Linguistin Caroline Döhmer vum Lëtzebuerger Online Dictionnaire.

Programm

Net verpassen

  • Am Gespréich: Marc Angel a Samuel Hamen

    Marc Angel, Samuel Hamen

    Zwou Generatioune vu Kënschtler hu sech zesummegedoen, fir eng originell hybrid Form ze schafen.

    Mir ënnerhalen eis mam Zeechner a Schrëftsteller an der Woch vum 23.11. méindes bis freides um 12:40 a sonndes um 10:10

Dossieren

  • CinEast-Festival 2020

    De CinEast-Festival weist eng Selektioun vu mëttel- an osteuropäesche Filmer. Déi 13. Editioun ass wéinst der Covid-Pandemie eng hybrid: d'Filmer gi souwuel um groussen Ecran wéi och online gewisen.

  • AutorInne-Lies

    D'Publikatioun PM 19 10 huet d'Valerija Berdi inspiréiert fir déi akustesch Athmospär fir d'Buch ze liwweren. Hatt huet sech dofir op de Wee gemaacht an eng ganz Rei Andréck bei Autorinnen an Auteuren doheem akustesch agefaangen.

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen