Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch E ganz besonnesche Laut am Lëtzebuergeschen: de Schwa

Et geet nees ëm eng Kuriositéit aus der Lëtzebuerger Sprooch. Dës Kéier e Laut. D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch verréit méi iwwer de "Schwa".

Caroline Döhmer / Simon Larosche / cbi

Caroline Döhmer
D'Caroline Döhmer ass Linguistin a schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch. Foto: Archiv

Simon Larosche: Wéi ee Laut wëlls de eis dann haut beschreiwen?

Caroline Döhmer: ëëëëëëë

Weess de net méi, wéi een et war?

Dach dach, dat ass de Laut: ëëëë. An als eenzege Laut huet deen esouguer en Numm! De Schwa.

Schwa?

Schwa. Deen heescht och an anere Sprooche Schwa.

Wouhier kënnt deen Numm?

Deen Numm kënnt aus dem Hebräeschen (šěwā') an heescht esou vill wéi "Vokal mat engem onbestëmmte Klang". Kléngt bësse faul, ass awer ganz spannend.

Firwat ass de Klang dann onbestëmmt?

Also hei kënne mer nees e Lautexperiment maachen: Wann s de elo mol däi Mond an alles am Mond labber léiss: Lëpsen, Zong, Baken. An elo léiss de de Kifer entspaant opstoen. An da produzéier ouni besonnesch Ustrengung e Laut.

ëëëë.

An do ass en, de Schwa. Méi neutral geet et net vun der Artikulatioun hier! Am phoneeteschen Alphabet huet en och e léift Zeechen. Et ass nämlech einfach e klengen "e", deen op der Kopp steet, wéi wann en en hallwe Kopplabunz gemaach hätt.

An dee Laut, also de Schwa, ass och iergendwéi typesch Lëtzebuergesch.

Firwat? Well mer sou dacks "ëëëë" soen?

Am Lëtzebuergesche kënnt en och einfach an immens ville Wierder vir: fënnef, Mëllech, Hëllef, kënnen, gëttlech, Chrëschtkëndchen, stëppelen, tëschent, Dëlpes, rëselen. Dat si lauter Wierder, bei deenen de Vokal ëmmer e Schwa ass! Ech fannen dat super.

A vill Leit kennen de Schwa och, well en am Lëtzebuergeschen dee schéinen <e> mam Treema huet. Also den Treema kënnt ëmmer dann, wann de Schwa an der betounter Silb steet. An hei hu mer schonn déi nächst Kuriositéit.

E Schwa ass nämlech an deene meeschte Sproochen, déi mer kennen, just an den Niewesilben, also deen dierf a ville Sprooche guer net an der betounter Silb stoen.

Am Däitsche schwätzt ee vu sougenannte Reduktiounssilben, wou de Schwa dra virkënnt. Dat ware viru villen honnert Joer emol voll Vokaler wéi en <i>, déi dann an der Niewesilb zu Schwa ofgeschwächt gi sinn. Esou gouf aus dem Wuert "gibirgi" > "Gebirge". Den "i" ass just an der betounter Silb stoe bliwwen, déi aner Lauter sinn e Schwa ginn (hei iwwregens eng schéi Kollektivbildung aus "Berg" mam däitschen Zirkumfix Ge-e, wann der d'Episod 50 vun der leschter Woch gelauschtert gutt, erkennt der hei d'Gesamtheet vun de Bierger, déi mam Zirkumfix däitlech gemaach gëtt: Ge-birg-e).

Och am Englesche fënnt een de Schwa a villen onbetounte Silben oder a klenge Funktiounswierder, déi kee Sazakzent kënnen hunn, besonnesch am British English. An hei dierfs de mer direkt eppes virliesen.

A private function, a difficult level.

Sechs Wierder, sechs Schwaen. A well de Schwa ëmmer an enger onbetounter Silb steet, gëtt et do e Linguistewitz.

Komm, ziel eis deen.

Also d'Betounung ass am Englesche jo "stress" a wann eng Silb onbetount ass, wéi déi mam Schwa, dann ass se "unstressed". An dofir ass de Witz "I want to be a schwa, because it's never stressed."

An de Lëtzebuerger, dee laacht guer net driwwer.

Well en de Witz net versteet?

Dat ka sinn, mee virun allem, well dat fir d'Lëtzebuergescht guer net wouer ass. Kuck emol déi Wierder, déi ech am Ufank genannt hat: fënnef, Mëllech, Hëllef, kënnen, gëttlech, Chrëschtkëndchen, stëppelen, tëschent, Dëlpes, rëselen. Hei ass de Schwa och allkéiers an der betounter Silb an deemno och "stressed".

Mee och als Laut eleng léisst sech de Schwa wonnerbar asetzen fir Emotiounsausdréck:

Nodenken (ëëëëë), Verwonnerung (ë!) oder de beléiften "no way" (ë, ë!).

Déi kennen ech allen dräi!

Do ginn et der nach e puer, wou d'Bedeitung dann dovun ofhänkt, wéi meng Tounhéichten an de Verlaf vum Laut sinn.

Méi zum Thema

Caroline Döhmer
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

Wann aus engem "rs" en "sch" gëtt. D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch erzielt eppes iwwer den "sch" bei Wierder wéi "Bäckesch".

Caroline Döhmer
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

Wann aus der Piisch Pije ginn, dann hu mer et mam Phenomeen vun der Ennverhäerdung ze dinn. D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch erkläert dat méi genee.

Programm

Net verpassen

Dossieren

  • CinEast-Festival 2020

    De CinEast-Festival weist eng Selektioun vu mëttel- an osteuropäesche Filmer. Déi 13. Editioun ass wéinst der Covid-Pandemie eng hybrid: d'Filmer gi souwuel um groussen Ecran wéi och online gewisen.

  • AutorInne-Lies

    D'Publikatioun PM 19 10 huet d'Valerija Berdi inspiréiert fir déi akustesch Athmospär fir d'Buch ze liwweren. Hatt huet sech dofir op de Wee gemaacht an eng ganz Rei Andréck bei Autorinnen an Auteuren doheem akustesch agefaangen.

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen