Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch Den Ersatzinfinitiv

D'Linguistin Caroline Döhmer schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch an erzielt eppes iwwer den Ersatzinfinitiv am Lëtzebuergeschen.

Caroline Döhmer / Simon Larosche

Caroline Döhmer
D'Caroline Döhmer ass Linguistin a schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch

Caroline Döhmer: D'Theema vun haut ass den Ersatzinfinitiv, dat sinn ënner anerem Sätz wéi "hien huet däerfe fueren".

Simon Larosche: Dee Saz kléngt lo guer net esou speziell, mee du kanns eis bestëmmt méi erzielen.

Wéi ëmmer stécht alles am Detail an der Grammaire.

Da lee mol lass.

Also nach eng Kéier de Saz "hien huet däerfe fueren". Do hu mer dräi Verben: huet, däerfen, fueren. Hei ass vun all Verbzort eng derbäi: En Hëllefsverb (hunn), e Modalverb (däerfen) an en normaalt Vollverb (fueren). Da kënne mer lo kucken, wéi déi zesummenhänken. Kucke mer dat Ganzt emol vun hannen no vir.

"fueren" ass mäin Inhaltsverb mat der Haaptinformatioun: et gëtt eng Persoun, déi fiert.

Da kënnt eng Modalitéit derbäi mam Modalverb "däerfen": hien däerf fueren.

An dat Ganzt kritt dann eng aner Zäitform duerch d'Hëllefsverb "huet": hien huet däerfe fueren (den "huet" markéiert d'Vergaangenheet).

Dat kléngt awer eigentlech ganz normal bis elo.

Dat wierkt elo vläicht net opfälleg, mee eng zesummegesaten Zäit mat "hunn" (also de Passé composé resp. de Perfekt) fuerdert eigentlech e Participe passé a keen Infinitiv!

Kanns de dat mat engem Beispill erklären?

Maja, ech hunn ëmmer:

schlofen: hien huet geschlof

dreemen: hien huet gedreemt

bezuelen: hien huet bezuelt

Dat ass ëmmer "hunn + Participe passé". An elo kommen ech bei e Modalverb wéi "sollen, däerfen, mussen" an dann ass mäi Participe passé blockéiert an amplaz kënnt einfach en Infinitiv.

A well dat bei de Modalverben esou speziell ass, heescht déi Geschicht Ersatzinfinitiv. Well eng aner Verbform do steet, wéi een am Fong géif erwaarden. Eng aner Bezeechnung ass: IPP, Infinitivus pro participio. Also wéi ech erkläert hunn: en Infinitiv amplaz vun engem Participe. Et ass:

Hien huet kënnen decidéieren. An net: * hien huet gekonnt decidéieren.

Dat geet natierlech och, wa mäin Hëllefsverb "hunn" am Konjunktiv steet, also mat "hätt". Och hei steet en Infinitiv, obwuel bei normale Verben hei e Participe steet.

Si hätt sollen uruffen. An net: * si hätt gesollt uruffen.

Okay, déi Verben hunn also en "Ersatzinfinitiv". Gëtt et soss nach eppes Spezielles?

Jo, dat bescht kënnt am Fong nach. Dat ass nämlech eng richteg Kuriositéit am Lëtzebuergeschen. Bei de Modalverbe fanne mer net just esou Ersatzinfinitiven, mee och Mëschformen, eng Zort mutéierten Infinitiv. Nieft engem Saz wéi "si hätt kënnen uruffen" kann ech och soen: si hätt kéinten uruffen.

Hei ass d'Form "kéinten" eng Mëschform tëschent engem Infinitiv an engem Konjunktiv, se ass invariabel an hannen op "en", also verhält sech wéi en Infinitiv. Déi Formen hunn dacks e Vokalwiessel an deelweis och en "t", wéi mer dat am Konjunktiv fannen: dat kéint klappen.

Wat ginn et nach fir Beispiller?

Also eng opfälleg Mëschform ass de "mussen/missen" wéi bei "du häss missen oppassen". Hei ass den "missen" vill méi heefeg wéi den normalen Infinitiv "mussen". Ech hunn dat an eisem Textkorpus beim ZLS nogesicht an d'Verdeelung ass zimmlech eendeiteg:

131: huet mussen xxx (Bsp.: de Besuch huet mussen heemgoen)

2.953: huet missen xxx (Bsp.: hien huet misse grinsen)

Et fënnt een immens vill där Mëschforme bei de Modalverben, grad wann d'Form "hätt" benotzt gëtt.

hien hätt sollten uruffen

si hätt dierfte matmaachen

hatt hätt wéilte matkommen

An dat ass speziell Lëtzebuergesch?

Ganz genee. Et gëtt eenzel Dialekter an Däitschland, déi dat och opweisen, mee et ass e Phenomeen, dee bis elo kaum beschriwwen ass, dofir ass et relativ schwéier, eppes iwwer d'Verdeelung ze soen. Am Lëtzebuergesche gëtt et awer en däitleche System.

Dat war zwar ganz schéi komplex haut, mee och ganz intressant. Da soe mer der merci, Caroline, an da bis d'nächst Woch.

Méi zum Thema

Caroline Döhmer 3
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Linguistin Caroline Döhmer schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch an erzielt eppes iwwer Interjektiounen am Lëtzebuergeschen. D'Theema sinn dës Wierder: flang, batsch, bumm.

Caroline Döhmer
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

An eiser Serie "Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch" erkläert eis d'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch eppes iwwer den "en" an Niewesätz.

Programm

Net verpassen

  • Am Gespréich: Marc Angel a Samuel Hamen

    Marc Angel, Samuel Hamen

    Zwou Generatioune vu Kënschtler hu sech zesummegedoen, fir eng originell hybrid Form ze schafen.

    Mir ënnerhalen eis mam Zeechner a Schrëftsteller an der Woch vum 23.11. méindes bis freides um 12:40 a sonndes um 10:10

Dossieren

  • CinEast-Festival 2020

    De CinEast-Festival weist eng Selektioun vu mëttel- an osteuropäesche Filmer. Déi 13. Editioun ass wéinst der Covid-Pandemie eng hybrid: d'Filmer gi souwuel um groussen Ecran wéi och online gewisen.

  • AutorInne-Lies

    D'Publikatioun PM 19 10 huet d'Valerija Berdi inspiréiert fir déi akustesch Athmospär fir d'Buch ze liwweren. Hatt huet sech dofir op de Wee gemaacht an eng ganz Rei Andréck bei Autorinnen an Auteuren doheem akustesch agefaangen.

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen