Kuriositéiten an der Lëtzebuerger Sprooch Spoiler, Äusserung, Europa - <oi> <äu> <eu>

D'Linguistin Caroline Döhmer schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch an erzielt eppes iwwer Aussprooch an Orthografie.

Caroline Döhmer / Simon Larosche

Caroline Döhmer
D'Linguistin Caroline Döhmer schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch.

Simon Larosche: Du sos mer, datt et haut ëm dëse Laut geet: oi [ɔɪ].

Caroline Döhmer: Richteg. Also kucke mer mol als éischt de Laut. Dat ass en Diphthong, en Duebelvokal. Et ass eng Beweegung am Mond vun engem Vokal bei en aneren: vun engem oppenen "o" bei en "i". Dat kënnt der doheem och nomaachen (am beschte wa keen nokuckt, well et kéint komesch ausgesinn): oooooiiiii. An den "o" net ze vill zou wéi bei "blo", mee liicht oppen.

Mir fannen dëse Laut bei dëse Wierder: Spoiler, Äusserung, Europa. Wann ech de Laut elo isoléieren, hunn ech dräi Mol den Diphthong "oi".

Jo, kléngt d'selwecht.

Wann ech elo op d'Schreifweis kucken, dann hunn ech eemol: Sp<oi>ler,<Äu>sserung, <Eu>ropa, also dräi verschidde Schreifweisen: oi, äu, eu. Dat sinn och alles geléinte Wierder. Mee wa mer eis déi Lauter mol ukucken, da sinn et zimmlech Mogelpackungen.

Wéi mengs de dat?

Lies déi mol wéi eenzel Lauter: o-i (hei si mer nach gutt), ä-u (kléngt net méi nom "oi"), e-u (op Spuenesch géif een dat effektiv esou liesen). Ech muss also wëssen, datt déi Vokalkombinatiounen engem bestëmmte Laut entspriechen, soss kann ech déi Wierder net liesen. An dacks steet eebe keen "oi" do.

A wat ass mam Wuert "moien"?

Gutt Fro. Deen ass liicht anescht, well do ass den "i" am Silbeniwwergang, awer als Hiatus geschwat. Et ass net "moi-en" (wéi bei "Spoi-ler"), mee éischter "mo-jen". Geschriwwe gëtt en awer einfach "oi".

A propos "oi": Mir si lo wéini beim ZLS gefrot ginn, firwat eenzel Leit eigentlech "Lëtzeboier" mat <oi> schreiwen, wéi bei "Moien". Hues du dat scho gesinn?

S: ______

Intressant ass dat och vun der Aussprooch hier. Et ass effektiv esou, datt ee manner "Lëtze-buurjer" oder "Lëtze-buurjesch" seet, mee éischter Richtung "oi": Lëtze-bojer.

A firwat schreiwe mer net "oi"?

Op dëser Plaz muss een e bësse kucken, wou d'Wuert hierkënnt. An do si mer definitiv bei "Buerg", esou datt mer den "u" nach hunn. Wéi sou dacks gëtt den "r" vokaliséiert resp. net ganz matgeschwat. De "g" gëtt effektiv méi wéi e "j" geschwat, mee de Vokal schwankt e bëssen tëschent engem kuerzen "u" an engem kuerzen "o". Lëtzebuergesch (mat méi staarkem "u"), vs. Lëtzebuergesch (mat méi staarkem "o").

Eng aner Fro, déi mer beim ZLS scho méi dacks gefrot goufen, ass, firwat mer am Fong "haut" (DE heute) an "Haut" (DE Haut) d'selwecht schreiwen. Et wier jo einfach deen ee Laut "au" an deen aneren "äu" ze schreiwen.

Mee dat ass guer net esou evident. Op där enger Säit hu mer Variatioun an der Aussprooch. Den "au" ass net ëmmer eendeiteg sou oder sou ausgeschwat. Also et gi Leit, déi soen "Haus" oder "Haus". Ouni Markéierung um "a" bleift dem Lieser iwwerlooss, wéi en et ausschwätzt. E muss net wëssen, wat déi "offiziell" Form ass.

Dat méi wichtegt Argument ass awer, datt mer den "äu" als Digraf schonn hunn, anzwar dee vun "Äusserung", wéi mer en am Ufank scho beschwat haten.

Wa mer eis also d'Koppel "tauschen - täuschen" ukucken, da gesäit een, datt mer den "äu" schonn am Gebrauch hunn. Mer hunn de geschriwwenen "äu" aus dem Däitsche geléint an doduerch ass dee fir en anere Laut reservéiert.

An dat mam "äu" bei "Haut" gouf ni esou geschriwwen?

Offiziell net, nee. Et gouf awer Auteuren, déi dat esou benotzt hunn. Also beim Josy Braun kann ee beispillsweis liesen: en ass äus der Häut gefuer.

Dat léisst sech och net schlecht liesen, mee op dëser Plaz géif een einfach "au" schreiwen.

Ech hunn dat als Teenager fréier och alt geschriwwen, ech wosst et jo net besser.

Et kennt ee jo och net ëmmer d'Reegelen aus der Orthografie.

Genee. Haaptsaach, d'Leit schreiwen eppes a gi verstanen. A wien et offiziell brauch, kann d'Reegel dann op zls.lu noliese goen.

Méi zum Thema

Caroline Döhmer
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Linguistin Caroline Döhmer schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch an erzielt eis eppes iwwer staark a schwaach Artikelen am Lëtzebuergeschen.

Caroline Döhmer
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

An eiser Serie "Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch" erkläert eis d'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch eppes iwwer den "en" an Niewesätz.

Programm

  • Notturno

  • On air

    Notturno

  • Virum Dag

  • Moies-Magazin

  • Iwwer Mëtteg

Net verpassen

Dossieren

  • #beethoven20

    De Jean Muller gëtt an 32 Episoden en déiwen Abléck an de Kosmos vum Ludwig van Beethoven senge Pianossonaten.

  • Coronavirus

    Den neiaartege Coronavirus Sars-CoV-2 breet sech ëmmer méi aus. De Virus léist d'Krankheet COVID-19 aus. Wéi eng Mesurë gi geholl, a wéi een Impakt huet en op Lëtzebuerg?

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen